Tháng 11 và 12-1924

Tình hình kinh tế:
    1. Một tổng ngân sách 76.743.000 đồng Đông Dương đã được biểu quyết. 1/5 số tiền đó là tiền lãi trong việc bán thuốc phiện (14.900.000 đồng Đông Dương).
    2. Vào tháng 10, nhiều tỉnh đã bị lụt và bão tàn phá. Những sự thiệt hại không được rõ; Chính phủ không muốn cho biết điều nàỵ Theo những thông tin cá nhân thì có những nơi có tới nửa số dân bị chết đuối hay chết đóị Trừ Nam Kỳ, sự khốn cùng ngự trị ở khắp nơị
    3. Ngân hàng công nghiệp Trung Quốc - mà sự phá sản và sự cứu trợ đã gây nên nhiều tin đồn trong báo chí Pháp - đã hoàn lại tiền cho khách hàng người nước ngoài của nó, nhưng không trả cho Đông Dương chút nào tiền góp 30 triệu phrăng. Vào những ngày chót này, những chủ nợ người Pháp và người An Nam đã lập thành một mặt trận thống nhất để đòi nợ của họ.
    4. Hình như Chính phủ thuộc địa sắp đồng ý cho thương nghiệp Nhật Bản biểu giá thấp nhất. Những người An Nam lo sợ, còn những nhà buôn Pháp chống lại sự đồng ý nàỵ

Tình hình chính trị:
    1. Chính phủ cố sức ngăn cản thanh niên An Nam đi học ở Pháp. Điều đó chắc chắn vì lo sợ tuyên truyền cộng sản.
    2. Những tờ báo An Nam đã nói đến một Uỷ ban được lập nên ở Pari, gồm 10 nhà chính trị, nhà báo và nhà tài chính người Pháp. Uỷ ban này có mục đích nghiên cứu khả năng bán Đông Dương cho một nước khác. Đó là vấn đề đã nêu ra từ trong chiến tranh.
    Căn cứ hải quân của Anh ở Xanhgapo, những cuộc diễn tập của hải quân Mỹ ở Thái Bình Dương và sự xâm nhập khéo léo của Nhật Bản hình như làm cho thực dân Pháp thật sự lo lắng. ở đây, việc lo sợ chủ nghĩa bônsêvích cũng đáng kể.
    Bằng nhiều bài diễn văn và quảng cáo, Chính phủ thông báo một cuộc cải cách lớn: Chính phủ sắp tổ chức "Đại hội Đông Dương" thường trực. Đại hội sẽ gồm có 27 người Pháp - phần lớn là viên chức - được bầu 4 năm một lần; và 17 người An Nam - tất nhiên là được chọn trong số những người trung thành nhất với chủ - được bầu một năm một lần. Đại hội có tiếng nói tham khảo cho công việc của Chính phủ, điều đó nghĩa là đại hội này sẽ rất vô tích sự.
    3. Chính trị bản xứ:
    Có một đảng gọi tên là "Đảng lập hiến An Nam"5 . Đó không phải là một đảng có tổ chức, mà đơn thuần chỉ là một vài nhà trí thức theo kiểu Pháp đặt tên đảng. Những thủ lĩnh của đảng này là những người theo quốc tịch Pháp (có 250 người Nam Kỳ).
    Cương lĩnh của họ. Những yêu sách của họ là như sau:
    a) Cải cách giáo dục (hiện nay có 90% trẻ em An Nam không có trường học).
    b) Cải cách về tư pháp: cho những người An Nam tốt nghiệp về luật pháp được làm luật sư (tới nay, những người tốt nghiệp ấy thường có thể hành nghề ở Pháp, nhưng không bao giờ ở chính đất nước họ, trừ phi họ được nhập quốc tịch Pháp).
    Chuẩn y cho những người An Nam quyền có Ban hội thẩm (hiện nay chỉ có Ban hội thẩm Pháp, vì thế, tất cả những người Pháp đã giết hại người An Nam hay phạm những tội ác khác đối với người bản xứ luôn luôn được miễn nghị).
    c) Giới thiệu người An Nam vào Quốc hội Pháp.
    d) Mở rộng việc nhập quốc tịch Pháp.
    Để trình bày những yêu sách của họ với Bộ trưởng Bộ Thuộc địa, họ đã phái một người nguyên là tên vô chính phủ người Pháp: Gioócgiơ Grănggiăng.

    Báo chí của họ.
    a. Do có quyền tự do báo chí như những công dân Pháp, họ lợi dụng điều đó để xuất bản 2 hoặc 4 tờ báo mà 2 tờ lớn nhất có số lượng phát hành mỗi ngày 2000 bản.
    b. Họ bao giờ cũng núp sau cái mộc "lòng trung thành" khi phê bình công khai những khuyết điểm của Chính phủ thuộc địạ Trong tất cả các bài báo, họ tuyên bố "vĩnh viễn gắn bó với mẫu quốc". Họ theo khuynh hướng của Đảng Xã hội cấp tiến Pháp6 (đảng của Eriô), ít nhất trong lúc này là thần tượng lớn của họ.
    c. Họ vốn rất kính trọng Triều đình nước Nam. Đột nhiên, họ đổi giọng và bắt đầu công kích nó khá thậm tệ. Thậm chí họ còn viết: "Tư tưởng cộng hoà đã thắng trên thế giới, và những người An Nam đã dân chủ về căn bản, đã được chuẩn bị kỹ để hiểu cái đẹp của nó. Một vương quyền để phô trương chỉ có thể làm mờ ý nghĩa của nó trước quần chúng".
    Điều đó ở An Nam đáng khép tội khi quân. Giả dụ rằng những người ở Đảng lập hiến của chúng ta, đã cảm thấy cái gì đó từ Pari dội về: Đấng uy nghiêm Khờ khạo ngồi trên ngôi vua nước An Nam là người được che chở bởi Anbe Xarô, cựu Bộ trưởng Bộ Thuộc địa, bị khai trừ khỏi đảng của Eriô, bị khai trừ vì đã bầu cho Poăngcarê. Khi bỏ đảng, Xarô đã công bố một bức thư ngỏ rất vô lễ gửi Eriô, Chủ tịch đảng nàỵ Eriô sắp thải vua An Nam để trả thù Xarô chăng? Rất có thể.
Những đảng viên Đảng lập hiến An Nam và chủ nghĩa cộng sản.
    Họ là những người có thiện cảm với chủ nghĩa cộng sản ư ? Không hơn gì những người dân chủ xã hội của những nước khác. Tuy nhiên họ khá khôn khéo chiếm lấy mọi cơ hội để làm Chính phủ thuộc địa sợ hãi bóng ma bônsêvích. Về việc Pháp công nhận Liên Xô, họ viết:
    "Một số kẻ thực dân đã dự đoán một tương lai đen tối cho Đông Dương, tiếp sau việc Chính phủ Pháp công nhận Liên Xô; trên thực tế, người Nga dự định nâng đỡ những người bản xứ ở các thuộc địa của châu Âu chống lại sự thống trị của nước ngoài tại châu á. Tình hình sục sôi của các sinh linh trong nước chúng tôi do những sai lầm của ách cai trị thực dân thiển cận gây ra thì cái gì cũng có thể xảy ra ở đất nước này (tôi gạch dưới) chỉ cần những phương pháp khai hoá ấy tiếp tục được áp dụng đối với các dân tộc bị lệ thuộc và được bảo hộ". Đe dọa như thế rồi, họ tiếp tục cho tới cuối bài báo, kêu nài sự hợp tác Pháp- An Nam. Nhưng còn một ví dụ khác nữạ Họ đã in lại một bài của báo Les Continents xuất bản ở Pari của Rơnê Marăng. Đây là bài báo đó:
    "Sự tuyên truyền cộng sản ở những thuộc địa Pháp.
    Chúng tôi mới báo tin rằng những người Liên Xô chuẩn bị một chiến dịch tuyên truyền rộng rãi ở những thuộc địa của chúng tạ Đại hội lần thứ V của Quốc tế Cộng sản của Mátxcơva7 vừa cho thấy chúng ta có lý. Thật vậy, việc thiết lập một Ban thuộc địa gồm có những người Anh, người Bỉ, người Hà Lan và người Tây Ban Nha đã được quyết định.
    Trụ sở của Ban này đặt ở Giơnevơ. Nhiệm vụ của nó là dấy lên những sự nổi dậy và khởi nghĩa trong những thuộc địạ Thuộc địa chính được nhằm tới là Mađagátxca rồi Đahômâỵ Người ta cũng phải hoạt động ở Tuynidi, ở Marốc, ở Goađơlúp, ở Ăngtiơ và ở Bắc Kỳ.
    Chính phủ Xôviết đã để 10 triệu phrăng vàng cho Ban sử dụng nhưng những đảng cộng sản Pháp, Anh, Bỉ phải đóng góp nhiều, vì những chi phí dự tính là to lớn.
    Những uỷ viên người Pháp của Ban là các ông Casanh, Tơranh, Xeliê, Ghinbô và Côxtạ
    Đứng trước nguy cơ này, những sự tế nhị quá đáng, khúm núm của ông Đenphốtxơ không thể làm gì hơn. Vấn đề không còn là tìm ra bàn tay của Mátxcơva ở khắp mọi nơi nữạ Phải tố cáo nơi nó ẩn nấp. Không phải bằng cặp mắt bị bưng bít bởi óc bè phái thuộc địa mà chúng ta sẽ tìm được bàn tay ấỵ Sau đó, nhất là Nghị viện hiện nay và Chính phủ phải ngay lập tức cho người bản xứ của các thuộc địa những quyền sơ đẳng mà họ đòi (tôi gạch dưới). Những cựu chiến binh, những giáo viên và những viên chức người bản xứ sẽ là những người đầu tiên bị xúc động bởi sự tuyên truyền này... Chính nhờ đấu tranh chống lại các nhà cai trị vụng về và chống lại những thống đốc chuyên chế quá đáng mà chúng ta sẽ làm yên được sự bất bình chính đáng của người bản xứ.
Nếu không thì những nữ thần Xiren sẽ có dịp tốt để ca tụng sự nổi loạn".
    Nguyện vọng của những đảng viên lập hiến An Nam.
    G.Grănggiăng, đại biểu của họ ở Pháp đã tóm tắt đúng những nguyện vọng ấy: "Họ chỉ muốn đơn giản là chính sách hợp tác (Pháp- An Nam) được thực hành ... Họ muốn được dần dần tham gia vào những công việc của đất nước họ ... Không muốn gì hơn".
    Vả lại, tất cả những gì họ đòi là quyền nhập quốc tịch Pháp, miễn trừ quân dịch (4 năm đối với người An Nam), bầu cử, v.v.. Họ chỉ đòi cho "lớp thượng lưu đã được giáo dục thôi". Còn quần chúng thì chẳng được gì.
    Chúng ta có thể dùng họ không? Điều đó tuỳ thuộc hai điều: thái độ của Chính phủ Pháp và sự khôn khéo của chúng ta.
    Linh tinh -
    Một lính Pháp đã giết một người An Nam; hắn đã bị kết án một tháng tù án treọ
    200 học sinh trẻ tuổi của một tỉnh ở Nam Kỳ đã biểu tình trước đồn cảnh sát đòi thả hai người bạn của họ bị bắt giữ. Đồng thời, họ doạ bãi khoá nếu các bạn của họ không được thả ngaỵ Họ đã thắng lợị Đây là lần đầu tiên, ở Đông Dương xảy ra một việc như vậỵ Đó là một dấu hiệu của thời đại.

19-12-1924
Tài liệu tiếng Pháp, bản chụp lưu tại Viện Hồ Chí Minh.